banjskih obrazaca
Banjska naselja su specifične urbane formacije, prostori nastali u neprekidnom pregovaranju prirode i grada, terapije i svakodnevice, nasleđenog i projektovanog. Njihova morfologija nije rezultat jednog plana niti jednog vremena: ona je zapis različitih ideja o zdravlju, prostoru i načinima života, taloženih kroz različite istorijske periode.
Čitane zajedno, banje otkrivaju nešto više od pojedinačnih istorija. One formiraju prostorni sistem razlika i ponavljanja, mrežu obrazaca u kojoj se lokalne specifičnosti susreću sa zajedničkim trajektorijama razvoja. Upravo u tom odnosu između onoga što se ponavlja i onoga što ostaje jedinstveno nastaje prostor za njihovo novo čitanje.
Kroz karte, crteže, urbane fragmente i uporedna čitanja, izložba istražuje ono što se nalazi ispod njihove vidljive slike: obrasce po kojima su nastajala, načine na koje su se menjala i odnose koji su oblikovali njihov prostorni identitet.
Karta ovde nije samo prikaz teritorije. Ona postaje instrument čitanja. Čitanja odnosa između izgrađenog i prirodnog, vode i tla, arhitekture i pejzaža, planiranog i spontanog, trajnog i prolaznog.
Postavljene jedna pored druge, trideset osam banja više nisu samo zasebna mesta na karti Srbije. One postaju arhipelag srodnih, ali nikada istih prostornih svetova, kolekcija obrazaca kroz koje je moguće istovremeno čitati prošlost, razumeti sadašnjost i promišljati njihove buduće transformacije.
SPATTERN je naučnoistraživački projekat posvećen prepoznavanju, dokumentovanju i dekodiranju prostornih obrazaca banjskih naselja Srbije i razvoju novih, nasleđu osetljivih pristupa njihovom budućem razvoju.
Polazeći od 38 banjskih naselja Srbije kao jedinstvenog istraživačkog sistema, projekat povezuje istraživanja urbane morfologije, arhitektonskog i urbanog nasleđa, prostornih transformacija i informacionih tehnologija. Umesto posmatranja banja kao izolovanih slučajeva, SPATTERN ih istražuje komparativno, tragajući za prostornim obrascima, arhetipovima, odnosima i razvojnim procesima koji se ponavljaju, ali i za lokalnim specifičnostima koje formiraju identitet svakog naselja.
Istraživanje se razvija kroz međusobno povezane analitičke, tipomorfološke i digitalne metode, sa ciljem da znanje o banjskim naseljima ne ostane samo dokumentovano, već da postane operativno, kao osnova za njihovo razumevanje, planiranje i buduću transformaciju.
SPATTERN realizuje interdisciplinarni tim istraživača sa tri fakulteta Univerziteta u Beogradu — Arhitektonskog fakulteta, Fakulteta organizacionih nauka i Filozofskog fakulteta.
Rezultati projekta SPATTERN razvijani su kao međusobno povezan sistem istraživačkih metoda, baza znanja, analitičkih instrumenata, digitalnih alata i modela za transfer znanja. Zajedno, oni omogućavaju da se 38 banjskih naselja istovremeno posmatraju pojedinačno i komparativno: od prikupljanja i sistematizacije podataka, preko prepoznavanja prostornih obrazaca, do njihove primene u planiranju, projektovanju i obrazovanju.
Istraživačka baza uspostavljena za 38 banjskih naselja Srbije predstavlja osnovu celokupnog SPATTERN sistema. Ona objedinjuje prostorne, morfološke, istorijske i druge relevantne podatke i omogućava njihovo sistematizovano i uporedno čitanje.
U okviru šireg skupa izdvojeno je 12 role model naselja za produbljena istraživanja, čiji rezultati predstavljaju osnovu za transfer i proveru razvijenih metoda na ostalim banjskim naseljima.
publikaciju SPATTERN baze podataka →
Početna faza projekta bila je usmerena na uspostavljanje zajedničkog teorijskog i metodološkog okvira za istraživanje prostornih obrazaca banjskih naselja.
Okvir je razvijen kroz dva sistematska pregleda literature, kojima su sagledani relevantni istraživački pristupi i savremeno stanje znanja, kao i kroz formiranje SPATTERN rečnika pojmova, kojim je uspostavljena zajednička terminološka osnova za dalji interdisciplinarni rad.
Kroz strukturirano ekspertsko istraživanje u projekat su integrisana znanja i perspektive stručnjaka iz različitih oblasti relevantnih za razumevanje, planiranje i razvoj banjskih naselja.
Rezultati ekspertskog upitnika omogućili su da se analitički okvir projekta dopuni procenom značaja različitih prostornih, razvojnih i nasleđenih karakteristika banjskih naselja.
rezultate SPATTERN ekspertskog upitnika →
Dvanaest odabranih banjskih naselja istraženo je kao skup role model slučajeva kroz koje su razvijani i testirani analitički postupci projekta.
Njihovo paralelno čitanje omogućilo je prepoznavanje zajedničkih prostornih principa i lokalnih specifičnosti, kao i uspostavljanje osnove za dalju tipomorfološku analizu i transfer znanja na ostala banjska naselja.
SPATTERN Compendium →
SPATTERN Decoder predstavlja metodološki instrument za prelazak od pojedinačnih prostornih podataka ka prepoznavanju složenijih morfoloških odnosa i obrazaca.
Kroz sistematsko dekodiranje prostornih karakteristika banjskih naselja, Decoder omogućava njihovo uporedno čitanje i postavlja osnovu za prepoznavanje karakterističnih prostornih struktura i njihovih transformacija.
SPATTERN Decoder →
Tipomorfološki okvir razvijen u okviru SPATTERN-a organizuje istraživanje kroz tri dimenzije urbanizacije i šest tematskih istraživačkih celina, omogućavajući sistematsko i komparativno čitanje prostornih struktura banjskih naselja.
Ovaj pristup razvijen je i predstavljen kroz koncept SpatScape, kao metodološki okvir za prepoznavanje odnosa, ponavljanja, varijacija i transformacija prostornih obrazaca.
naučni rad SpaScape →
SPATTERN Pattern Atlas predstavlja sintetički prostorni prikaz istraživanja 38 banjskih naselja. Kroz standardizovan sistem karata, dijagrama, crteža i analitičkih prikaza, Atlas omogućava da se svako naselje čita kao zaseban prostorni sistem, ali istovremeno i kao deo šire mreže banjskih obrazaca Srbije.
Atlas je koncipiran kao instrument komparativnog čitanja prostornih odnosa, obrazaca i transformacija i kao jedan od ključnih sintetičkih rezultata projekta.
SPATTERN Blueprint prevodi istraživačku metodologiju projekta u strukturu digitalnog sistema. On definiše odnose između podataka, analitičkih kategorija, prostornih obrazaca, korisničkih profila i funkcionalnih modula platforme.
Na taj način Blueprint predstavlja vezu između naučnoistraživačkog rada i njegove digitalne operacionalizacije.
SPATTERN Blueprint →
SPATTERN digitalna platforma razvija se kao integrisano digitalno okruženje u kojem će rezultati istraživanja biti povezani, pretraživani, vizuelizovani i interpretirani.
Platforma povezuje podatke o 38 banjskih naselja sa razvijenim analitičkim okvirom i omogućava različitim korisnicima pristup znanju u skladu sa njihovim potrebama — od istraživanja i obrazovanja do planiranja i donošenja odluka.
Jedan od ključnih ciljeva SPATTERN-a jeste transfer istraživačkih rezultata u instrumente koji mogu da podrže buduće planiranje i razvoj banjskih naselja.
Razvijene smernice povezuju prepoznate prostorne obrasce, vrednosti nasleđa i savremene razvojne potrebe, nudeći okvir za pristup transformacijama koji polazi od razumevanja postojećih prostornih struktura i specifičnosti svakog naselja.
SPATTERN je istovremeno razvijan kao platforma za povezivanje naučnoistraživačkog rada i arhitektonskog obrazovanja. Rezultati projekta integrisani su u nastavne i istraživačko-projektantske procese, omogućavajući studentima da rade sa realnim istraživačkim podacima, metodama i prostornim problemima.
Kroz istraživački zasnovane studije, master teze, Design Ideas i druge obrazovne formate, SPATTERN je omogućio da istraživanje prostornih obrazaca postane polazište za učenje, eksperimentisanje i razvoj novih projektantskih scenarija.
objavljene naučne radove →
Izložba 38 × SPA predstavlja prostornu i vizuelnu sintezu rezultata SPATTERN istraživanja.
Kroz 38 teritorija postavljenih jednu uz drugu, istraživačko znanje izlazi iz baze podataka, analitičkih modela i digitalnog okruženja i postaje dostupno za zajedničko čitanje. Karta time prestaje da bude samo sredstvo prikazivanja i postaje instrument za prepoznavanje odnosa — između izgrađenog i prirodnog, arhitekture i pejzaža, nasleđenog i novog, lokalnog i zajedničkog.
Izložba je jedan od načina da znanje razvijeno u okviru projekta izađe izvan istraživačke baze i postane prostor zajedničkog čitanja 38 banjskih teritorija.
SPATTERN okuplja interdisciplinarni tim istraživača Univerziteta u Beogradu – Arhitektonskog fakulteta, Fakulteta organizacionih nauka i Filozofskog fakulteta, povezujući znanja iz oblasti arhitekture i urbanizma, urbane morfologije, nasleđa, informacionih sistema i digitalnih tehnologija.
Univerzitet u Beogradu – Arhitektonski fakultet
dr Aleksandra Milovanović, viši naučni saradnik
dr Mladen Pešić, docent
dr Verica Krstić, vanredni profesor
dr Milica Milojević, vanredni profesor
dr Jelena Ristić Trajković, vanredni profesor
dr Ana Nikezić, redovni profesor
Saradnici na izložbi:
Vera Petronijević, student doktorskih studija
Stanislav Paunović, student doktorskih studija
Univerzitet u Beogradu – Fakultet organizacionih nauka
Nikola Cvetković, asistent
dr Uroš Šošević, docent
dr Dejan Simić, redovni profesor
Univerzitet u Beogradu – Filozofski fakultet
Projekat SPATTERN podržan je od strane Fonda za nauku Republike Srbije u okviru programa PRIZMA.
